एक दिन त्रिकोण मिति पढाउन कक्षामा जाँदा मैले महशुस गरेँ— विद्यार्थी पढ्ने मूडमा छैनन् । एउटा विद्यार्थीले कुनै टिप्पणी गर्यो र अरू सबै हाँस्न थाले । उनीहरूलाई गाली गर्ने–हप्काउने अथवा शिक्षकको आदर गर्नुपर्छ भनेर प्रवचन दिने काम गर्नुको सट्टा मैले उनीहरूको उक्त व्यवहारप्रति ध्यान नदिने र त्यस दिनको पाठ पढाउने निर्णय गरेँ । अनि आफ्नो विषय बेग्लै किसिमले प्रस्तुत गरेँ । मैले सोधेँ— तिमीहरू स्कूलको मुख्य भवन नजिकै नगई अथवा त्यसलाई नछोई त्यसको उँचाइ पत्ता लगाउन सक्छौ ? प्रश्न सुनेर उनीहरू गम्भीर भए र मैले पनि तिनलाई सोच्न केही समय दिएँ । त्यसपछि भनेँ— आजको पाठले यसो गर्न सकिन्छ भन्ने बताउँछ र यो काम कसरी गर्ने भनेर सिकाउँछ । बस्, यस कुराले उनीहरूको ध्यान विषयप्रति आकर्षित गर्नाले सिकेँ, नकारात्मकताबाट ध्यान हटाएपछि सकारात्मकतिर बढ्न सकिन्छ।
पढाइरहेको वेला एक दिन मैले देखेँ, एकजना विद्यार्थी हाई गर्दैछ । सामान्यतः अन्तिम घण्टीमा यस्तो हुन्छ। लगत्तै अर्काले, अनि फेरि अरू दुई जनाले हाई गरे । मलाई महशुस भयो, मेरो लेक्चरका कारण यस्तो भएको हो । म झन्डै १०–१२ मिनटदेखि एकोहोरो बोलिरहेकी थिएँ र यो अवधि विद्यार्थीले ध्यान दिने सीमाभन्दा निकै बढी थियो। तत्काल मैले लेक्चर रोकेँ र एकदमै चुप्प लागेँ । मेरो मौनताले उनीहरूको ध्यान आकर्षित गर्यो । एक छिन पछि मैले उनीहरूलाई एउटा प्रश्न सोधेँ र त्यस मार्फत शिक्षण प्रक्रियामा सामेल गरेँ । साथै, स्वयं निष्कर्षमा पुग्न प्रोत्साहित गरेँ । प्रश्नको उत्तर दिन उनीहरूलाई सजिलो होस् भनेर म मुख्य शब्दको सङ्केत दिन्थेँ र सही उत्तर दिँदा उनीहरूको प्रशंसा गर्थेँ । यसरी विद्यार्थी सिकाइतर्फ अभिप्रेरित भए र त्यस दिनको कक्षा जीवन्त पनि भयो।
मैले सिकेँ, सिकाइ प्रक्रियामा विद्यार्थीलाई सहभागी बनाउँदा कक्षाको एकरसता तोडिन्छ र सिक्ने प्रक्रिया प्रभावशाली हुन्छ।
प्रत्येक विद्यार्थीको सिक्ने आफ्नै गति हुन्छ । कसैले छिटो सिक्छ, कसैले ढिलो । पढाउने पाठको विषयवस्तु मात्र, सम्बन्धित कक्षाको वाञ्छित स्तरमा मात्र पढाउँदा धेरैलाई बुझन र सिक्न गाह्रो हुँदोरहेछ । यो थाहा पाएपछि मैले सरलबाट जटिलतिर जाने विधि अपनाउने गरेकी छु । उदाहरणका लागि, कक्षा–९ लाई बीजगणित पढाउनुपर्दा म सर्वप्रथम त्यसअघिका कक्षाहरू अर्थात् कक्षा–६, ७ र ८ मा पढाइएका अवधारणा बारे संक्षेपमा बताउँछु । यसरी पुनरावृत्ति गरेपछि विद्यार्थी विषयसँग जोडिन्छन् र कक्षा–९ को कुरा राम्ररी बुझछन्, सिक्छन् । पहिले नै तयार गरिएका दृश्य सामग्री र कम्प्युटरको उपयोग गर्दा पनि सिकाइ प्रभावकारी हुँदो रहेछ।
मैले सिकेँ, कक्षामा अनेक स्तरका विद्यार्थीको मिश्रण हुन्छ । शिक्षकले आफ्नो शिक्षण–विधि तदनुसार रूपान्तरित गर्नुपर्छ।
केही वर्ष अघि मैले विद्यार्थीलाई विभिन्न शिक्षकका दुईवटा मन पर्ने र दुईवटा मन नपर्ने कुरा लेख्न लगाएँ । अधिकतर विद्यार्थीका ‘उत्तर’ अनुमान र अपेक्षा अनुरूप नै थिए । तर कैयौँ विद्यार्थीले लेखेका थिए— एकजना शिक्षक रिसाहा छन् र विद्यार्थीलाई हप्काउँछन् । उनीहरूले भनेका थिए– हुन त तिनले राम्ररी पढाउँछन् र कुरा पनि राम्ररी बुझउँछन् तर तिनको क्रोध खपिनसक्नुको हुन्छ । मेरो अनुमान अनुसार, उनीहरूले यो मेरै बारेमा भनेका थिए । मलाई लाग्यो, मैले त उनीहरू सुध्रिउन् भनेर नै गाली गर्ने गरेकी हुँ तर उनीहरूलाई ज्यादै नराम्रो लाग्दो रहेछ, नत्र किन यसरी लेख्थे ? त्यसपछि मैले आफ्नो भावनामाथि नियन्त्रण गर्न थालेँ।
मैले सिकेँ, शिक्षकले गाली गर्दा र हप्काउँदा विद्यार्थीको मन विचलित हुन्छ । उनीहरूले राम्ररी सिक्न सक्तैनन्। त्यसैले शिक्षकले विद्यार्थीका लागि जहिले पनि सहज र सम्मानजनक वातावरण बनाउनुपर्छ।
एक दिन ‘स्टाफ मिटिङ’ मा प्रधानाध्यापकले अकस्मात् मलाई सोधिन्, तपाईँले आफ्नो निर्धारित काम (असाइनमेन्ट) पूरा गर्नुभो ? त्यतिन्जेल मैले त्यो काम गरेकी थिइनँ । मलाई लाग्यो, अब प्रधानाध्यापकले सबैका सामु मलाई गाली गर्छिन् । साथीहरूले के ठान्लान्… लज्जित भएँ । लाग्यो, टेबुलमुनि लुक्न पाए पनि हुने । तर, त्यस्तो केही भएन । मैले केही भन्न नभ्याउँदै प्रधानाध्यापकले पुलुक्क मेरो मुखमा हेरिन् र भनिन्— मलाई थाहा छ, तपाईँ परिवारका अन्य जिम्मेवारीमा व्यस्त हुनुहुन्थ्यो, त्यसैले असाइनमेन्ट पूरा गर्न भ्याउनुभएन होला । अनि सोधिन्— अब कहिलेसम्ममा पूरा होला ? उनको मुस्कान, उत्साहजनक बोली र सकारात्मक भावभङ्गिमाले मेरो असजिलो हरायो र मनमा उनीप्रति आदरभाव बढ्न पुग्यो । मैले त्यो असाइनमेन्ट थप रुचि र उत्साहसाथ पूरा गरेँ र त्यो काम सोचेभन्दा राम्रो भयो । उनको व्यवहारबाट सिकेको कुरा मैले कक्षामा, विद्यार्थीमा पनि लागू गरेँ । तिनलाई दिएको गृहकार्य अथवा अन्य असाइनमेन्ट समयमा पूरा गरेर नल्याउँदा गाली गर्नुको सट्टा उनीहरूप्रति सहानुभूति राखेर काम पूरा गर्न प्रोत्साहित गर्न थालेँ । नकारात्मक टिप्पणी गर्न छोडिदिएँ । उनीहरूले लेखेर ल्याएको कुरा आंशिक रूपमा मात्र सही छ भने पनि त्यसको प्रशंसा गर्न थालेँ र नमिलेको कुरा यसरी लेख भनेर सम्झउन, प्रोत्साहित गर्न शुरू गरेँ । यसले राम्रो परिणाम दिएको छ।
मैले सिकेँ, विद्यार्थीप्रति सहानुभूति राख्ने शिक्षकको दृष्टि र प्रोत्साहित गर्ने मुस्कानले शिक्षक–विद्यार्थी सम्बन्ध राम्रो बनाउन ठूलो मदत पुग्छ र यसको परिणामस्वरुप उनीहरूको सिकाइ पनि राम्रो हुन्छ।
गणित यस्तो विषय हो, जसलाई कण्ठ गर्न सकिँदैन । गणित सिक्न प्रशस्त अभ्यास गर्नुपर्छ । तब मात्र यसका अवधारणाहरू आत्मसात् गर्न सकिन्छ । कक्षामा पढाएपछि त्यो कुरा उनीहरूले घर गएर अभ्यास गरुन् भन्ने मेरो अपेक्षा हुन्छ । तर, केही विद्यार्थीले मात्र यस्तो गर्छन्, अधिकाँशले गर्दैनन्, जसका कारण त्यसपछिको अवधारणा बुझन र आत्मसात् गर्न तिनलाई असजिलो हुन्छ । यो चक्र एक महिना मात्र चल्यो भने पनि उनीहरूले विषय माथिको पकड गुमाउँछन् । त्यसैले म उनीहरूलाई घर गएर केवल १५ मिनट मात्र अभ्यास गर, त्यसभन्दा एक मिनट पनि बढी गर्नुपर्दैन भन्छु । यो उपाय केही हदसम्म उपयोगी सिद्ध भएको छ।
मैल सिकेँ, म आज पनि सिकिरहेकी छु । विद्यार्थीलाई सिक्न ‘प्रेरित’ गर्न मैले थप प्रयास गर्नुपर्छ।
शरच्चन्द्र वस्ती
भाषान्तर
श्रोतः शिक्षक मासिक
