
रोजिना घिमिरे
अँ, म हिँडिरहेछु… निरन्तर, निर्भीक र आफ्नै पदचापहरूको एउटा अमूर्त लयमा, जहाँ मेरो अगाडिको संसार अध्यारोको एउटा अथाह सागरजस्तै छरिएको छ। मेरो हत्केलामा कसिएर अडेको यो सेतो छडी केवल एउटा आल्मुनियम र प्लास्टिकको निर्जीव डण्डा मात्र होइन, यो त मेरो अस्तित्वको एउटा यस्तो साक्षी हो जसले मलाई पलपल जीवनको आयतन नाप्न सिकाइरहेछ। जब जब यसको तल्लो रातो टुप्पोले गिटी, ढुङ्गा, अथवा सडकका उबडखाबडहरूसँग ठोक्किएर एउटा सुक्खा, खस्रो र ठिङ्गीनिने आवाज निकाल्छ, मलाई लाग्छ यो आवाज मेरो नबोलेको बोली हो, मेरो भित्री आत्माको एउटा निरन्तर पुकार हो जसले यो गतिशील तर कहिलेकाहीँ अति नै अन्धो र निष्ठुरी बन्ने दुनियाँलाई मेरो उपस्थितिबोध गराइरहेछ। म सोच्ने गर्छु, दृष्टि हुनु र देख्नुमा कति धेरै अन्तर छ! आँखाहरू भएकाहरू पनि कति धेरै कुराहरू नदेखेझैँ गरी अगाडि बढीदिन्छन्, उनीहरूका अगाडि सडकमा उभिएको मेरो यो आकृति, मेरो हातको यो सेतो छडी र मेरो अनुहारको एउटा मौन याचना सायद उनीहरूका लागि क्षणिक कौतूहल वा दयाको विषय मात्र बन्छ, तर मेरो लागि त यो छडी मेरो सम्पूर्ण स्वतन्त्रताको, मेरो आत्मसम्मानको र मेरो स्वाभिमानको एउटा अन्तिम र अटल स्तम्भ हो।
मानिसहरू सोध्छन्— तिमीलाई यो अध्यारोमा डर लाग्दैन? तर म उनीहरूलाई कसरी बुझाऊँ कि मलाई यो प्राकृतिक अन्धकारभन्दा धेरै डर मानिसहरूका मनभित्र गुम्सिएर बसेको अन्धकारसँग लाग्छ। जब म कुनै व्यस्त सडकको किनारामा उभिन्छु, गाडीहरूको कर्कश हर्न, मानिसहरूको हतारोमा थिचिएका पाइलाहरू र सडकका अनगिन्ती ध्वनिहरू मेरो कानमा ठोक्किन्छन्, त्यतिबेला मेरो हातमा रहेको यो सेतो छडीले मलाई आमाको काखजस्तै एउटा निश्चल भरोसा दिन्छ। यसले मलाई भन्छ— ‘नडराऊ, म अगाडि छु, म बाटो छाम्नेछु, म खाडलहरूसँग पहिले ठोक्किनेछु र तिमीलाई तिम्रो सुरक्षित पाइला सार्न दिनेछु।’ कति अनौठो छ यो सम्बन्ध! एउटा निर्जीव धातुको लठ्ठी मेरो आँखा बनेर, मेरो साथी बनेर, मेरो निष्पादक बनेर मेरो सारा जीवनको गोरेटो कोरिरहेछ।
इतिहासका ती पुराना पानाहरू सम्झिन्छु, जब १९२१ तिर जेम्स बिग्सले आफ्नै दुर्घटनापछिको अँध्यारोमा एउटा कालो लठ्ठीलाई सेतो रङले पोतेका थिए। त्यो रङ केवल एउटा रङ मात्र थिएन, त्यो त अँध्यारोमा उज्यालोको एउटा सानो दीप बाल्ने चेष्टा थियो, एउटा यस्तो विद्रोही प्रयास जसले भन्यो कि दृष्टि गुम्दैमा जीवनको गोरेटो रोकिँदैन। त्यसपछि रिचार्ड हुभरहरूले यसलाई दिएको प्रविधि, प्रकृतिको नियमलाई चुनौती दिँदै मानिसले आफ्नै पौरखले खडा गरेको यो गतिशीलताको सिद्धान्त, अनि लायन्स क्लबका ती सुरुआती कदमहरूदेखि लिएर १९६४ मा लिन्डन बी. जोन्सनले अक्टोबर १५ लाई अन्तर्राष्ट्रिय सेतो छडी सुरक्षा दिवसका रूपमा घोषणा गर्नेसम्मका ती सबै ऐतिहासिक परिघटनाहरू… यी सबै केवल इतिहासका पानामा कोरिएका शब्द मात्र होइनन्, यी त म जस्ता करोडौँ मानिसहरूका जीवनमा स्वतन्त्रताको ढोका खोल्ने सुनौला चाबीहरू हुन्। तर पनि, इतिहासका ती महान् उपलब्धिहरू र आजको यो आधुनिक भनिने एक्काइसौँ शताब्दीको सडकमा उभिएर हेर्दा मलाई लाग्छ— के साँच्चै दुनियाँले सेतो छडीको मर्मलाई बुझ्न सकेको छ?
जब म सडकमा पाइला सार्छु, कानुनी रूपमा मलाई अधिकार छ कि मैले सुरक्षित रूपमा बाटो काट्न पाऊँ, सार्वजनिक पूर्वाधारहरू मेरो लागि अनुकूल हुन्, सडकका जेब्राक्रसहरूमा ट्याक्टाइल टायलहरू ओछ्याइऊन् ताकि मेरो छडीले तिनको स्पर्श पाउने बित्तिकै मलाई सही दिशाको ज्ञान होस्। तर व्यावहारिक यथार्थ कति निर्मम छ! नेपालका यी सडकहरूमा, फुटपाथहरूमा जहाँ व्यापारीहरूले आफ्ना पसलका सामानहरू छरपस्ट राखेका हुन्छन्, जहाँ ढलका खुला मुखहरू मृत्युको खाडल बनेर पर्खिरहेका हुन्छन्, जहाँ बिजुलीका पोलहरू र निर्माण सामग्रीहरू जताततै अस्तव्यस्त फालिएका हुन्छन्— त्यहाँ मेरो सेतो छडी केवल बाटो पहिल्याउने साधन मात्र रहँदैन, यो त एउटा निरन्तरको युद्धको हतियारजस्तै बन्छ जसले पलपलमा आउने अवरोधहरूसँग जुध्नुपर्छ। अपाङ्गता भएका व्यक्तिको अधिकारसम्बन्धी संयुक्त राष्ट्रसंघीय महासन्धि (UNCRPD) देखि लिएर नेपालको संविधान र अपाङ्गता अधिकार ऐन २०७४ का ठूलाठूला धाराहरू कागजमा कति सुन्दर देखिन्छन्! कानुनले मलाई पहुँचको हक दिएको छ, समानताको हक दिएको छ, विभेदविरुद्धको हक दिएको छ, तर जब म एउटा सरकारी कार्यालय वा बैंकको ढोकामा पुग्छु र त्यहाँका अग्ला, भिराला र अपाङ्गतामैत्री नभएका सिँढीहरूसँग मेरो छडी ठोक्किन्छ, तब कानुनका ती सबै धाराहरू मेरो छडीको सुक्खा आवाजसँगै हावामा बिलाएर गएजस्तो लाग्छ।
राजनैतिक रूपमा हेर्दा, यो सेतो छडी मेरो एउटा शक्ति हो, मेरो एउटा पहिचान हो। जब म र मजस्ता अनगिन्ती साथीहरू आफ्ना हातमा यो छडी लिएर सडकमा निस्किन्छौँ, त्यो केवल हाम्रो हिँडडुल मात्र हुँदैन, त्यो त राज्यको मूलधारमा हाम्रो अधिकार माग्ने एउटा मौन जुलुस हुन्छ। राज्यले हाम्रा लागि दयाको भीख होइन, हाम्रो अधिकारको ग्यारेन्टी गर्नुपर्छ भनेर दबाब दिने एउटा सशक्त राजनैतिक हतियार हो यो छडी। हामीलाई केवल कल्याणकारी भत्ताका केही रूपैयाँ दिएर कुनामा पन्छाउन मिल्दैन, हामीलाई नीति निर्माणका तहमा, संसद्का सभाहरूमा, योजना आयोगका बैठकहरूमा उत्तिकै सशक्त रूपमा उभ्याइनुपर्छ भन्ने सन्देश यो छडीले दिइरहेको हुन्छ। तर विडम्बना, राजनीति अझै पनि दृष्टिविहीनहरूलाई दयाको पात्रका रूपमा मात्र हेर्न रुचाउँछ, अधिकार सम्पन्न नागरिकका रूपमा होइन।
अनि आर्थिक पक्षको कुरा गर्दा, मानिसहरू सोच्छन्— दृष्टिविहीन हुनु भनेको आर्थिक रूपमा सधैँ अर्कामा निर्भर हुनु हो। तर यो कति गलत सोच हो! जब मेरो हातमा यो सेतो छडी हुन्छ र म यसको मद्दतले आफैँ स्कूल, कलेज, वा कार्यस्थलसम्म पुग्न सक्छु, तब म एउटा उत्पादक नागरिक बन्छु। म कसैको सहाराबिना आफ्नो काममा जान सक्छु, आफ्नै पौरखले कमाउन सक्छु र अर्थतन्त्रमा आफ्नो हिस्सा योगदान गर्न सक्छु। सेतो छडीले मलाई परनिर्भरताको साङ्लोबाट मुक्त गरेर आत्मनिर्भरताको उज्यालोतिर डोऱ्याउँछ। तर फेरि पनि सोचौँ त, नेपालजस्तो देशमा एउटा गुणस्तरीय, टिकाउ र आधुनिक सेतो छडी पाउनु पनि कति ठूलो सङ्घर्षको विषय हो! हामी अझै पनि सेतो छडीका लागि विदेशी अनुदान वा सामाजिक संस्थाहरूको बाटो हेर्न बाध्य छौँ। राज्यले आफ्नै देशभित्र यस्ता सहायक सामग्रीहरूको उत्पादन गर्ने वा पूर्ण रूपमा निःशुल्क र सजिलै उपलब्ध गराउने वातावरण किन बनाउन सक्दैन? यो प्रश्न मेरो मनमा सधैँ उठिरहन्छ।
मेरो यात्रा केवल भौतिक बाटोहरूको यात्रा मात्र होइन, यो त एउटा मानसिक र आत्मिक सङ्घर्ष पनि हो। कतिपय मानिसहरू सडकमा मेरो छडी देखेर पन्छाउन खोज्छन्, कतिपयले दयापूर्वक ‘अहो, कठै!’ भनेर सुस्केरा हाल्छन्। तर मलाई दया चाहिएको छैन, मलाई त केवल अलिकति सम्मान, अलिकति समझदारी र बाधा-रहित बाटो चाहिएको छ। मेरो सेतो छडीले मेरो असक्षमतालाई होइन, मेरो क्षमतालाई, मेरो स्वतन्त्र हुने तीव्र चाहनालाई सङ्केत गर्छ। यो त मेरो स्वाभिमानको त्यो ध्वजा हो जसलाई म मरणोपरान्त पनि भुइँमा खस्न दिन चाहन्न।
म अगाडि बढ्दै छु… मेरो छडीले अगाडिको जमिनलाई निरन्तर स्पर्श गरिरहेछ। चिसो हावाको झोंकाले मेरो अनुहारलाई छुन्छ, मलाई थाहा छ कि सूर्य उदाएको छ वा अस्त हुँदै छ, किनकि म त्यसको तातोपनलाई मेरो छालामा महसुस गर्न सक्छु। आँखाले देख्न नसके पनि मेरो यो सेतो छडीले मलाई संसारका हरेक रूप, रङ र संरचनाहरूसँग एउटा बेग्लै, गहिरो र आत्मीय सम्बन्धमा बाँधिदिएको छ। यो मेरो पथप्रदर्शक हो, मेरो कानुन हो, मेरो राजनीति हो, मेरो अर्थशास्त्र हो, र मेरो जीवनको सबैभन्दा प्रिय, निष्कलङ्क र कहिल्यै धोका नदिने एउटा अमर साथी हो। म हिँडिरहनेछु, यो छडीको सुक्खा तर सङ्गीतमय आवाजसँगै, आफ्नो अस्तित्व र अधिकारको उज्यालो खोज्दै, यो अथाह संसारको कहिल्यै नसकिने गोरेटोहरूमा।





