काग

देवीलाल पाण्डे

काग: कालो भए पनि मनको सेतो — बुद्धिमानी चरा र संस्कृतिको संवाहक हो।
काग… एउटा यस्तो चरा, जुन देख्दा सामान्य लागे पनि, यसको बारेमा थाहा नपाएका अनगिन्ती कुराहरू छन् —
बुद्धिमत्ता, धर्म, संस्कृति, संकेत र मान्यताले भरिएको छ यसको कथा।
वैज्ञानिक पक्षहरू:
काग संसारकै सबैभन्दा चतुर पन्छी हो। यो समस्या समाधान गर्न सक्छ, औजार बनाउँछ, र अनुहार चिन्छ।वैज्ञानिकहरू भन्छन् — कागले रिस पनि गर्छ, बदला पनि लिन्छ।
यो सामाजिक चरा हो, आफ्ना समूहका सदस्यलाई चेतावनी दिन सक्छ, खबरदार गराउँछ।
कागका बालबालिकालाई पनि ज्ञान सिकाउने संस्कार हुन्छ — यसैले यसलाई “पन्छीहरूको शिक्षक” पनि भनिन्छ।
धार्मिक र सांस्कृतिक पक्षहरू:
हिन्दू धर्म अनुसार, कागलाई पितृको प्रतिनिधि मानिन्छ। श्राद्धमा कागलाई खुवाउनु पितृलाई खुवाएको बराबर हुन्छ।
काग आउने ठाउँमा शुभ खबर आउँछ भन्ने जनविश्वास छ।
हिन्दू धर्ममा ‘काग तर्पण’ परम्परा पनि छ, जहाँ पितृलाई शान्ति मिलोस् भनी कागलाई भोजन अर्पण गरिन्छ।
लोक उखान–टुक्का र जनमान्यता:
“काग कराउँदै छ, पिना सुक्दैछ” — केही न केही त हुँदैछ भन्ने संकेत।
“कागले करायो भने पाहुना आउँछ” — सन्देशवाहकको रुपमा पनि विश्वास।
“काग कराउँदैमा पिना सुकेको होइन” — संकेत झूठ पनि हुन सक्छ।
“धेरै बाटो हिँड्ने काग सिकार हुँदैन” — फालतु घुमफिरले केही नपाइँदैन भन्ने चेतावनी।
“कागले कान लग्यो” — तर्कभन्दा भ्रममा दौडनु।
मन छुने पक्ष:
काग कालो छ, तर यसको बुद्धि सेतोभन्दा उज्यालो।
हामीले उसको चिच्याहट मात्रै सुनेका थियौं, तर त्यो आवाज चेतावनी पनि हुन सक्छ, स्मृति पनि, संस्कार पनि।
आऊ, कागलाई न तिरस्कार गरौं, न हेपौं — उसले त हाम्रो इतिहास, परम्परा र पितृ सँग जोडिएको अद्भुत सम्बन्ध बोकेको छ।
“हे कालो पन्छी — तिमी साँच्चै असल संकेत हौ, र बुद्धिको प्रतिक हौ।”