विद्यालय बन्द भएको समयमा बालबालिकाको हेरचाह र विकास: अभिभावकका लागि सुझावहरू।

उत्तम निरौला
काठमाडौ

नेपाली समाजमा विद्यालयको बिदा वा बन्द भएको समयलाई बालबालिकाको चौतर्फी विकासका लागि एउटा सुनौलो अवसरको रूपमा लिन सकिन्छ। विद्यालय नभएको बेला बालबालिकाहरू धेरै समय घरमै बिताउने हुनाले उनीहरूको मानसिक, शारीरिक र संवेगात्मक विकासमा अभिभावकको भूमिका झन् महत्वपूर्ण हुन्छ। यस समयमा बालबालिकालाई कसरी सही ढंगले हुर्काउने र व्यस्त राख्ने भन्नेबारे केही मुख्य बुँदाहरू तल प्रस्तुत गरिएको छ:
१. नियमित दैनिकीको निर्माण (Routine Building)
विद्यालय नभए पनि बालबालिकाको सुत्ने, उठ्ने र खाने समयलाई व्यवस्थित बनाउनुपर्छ। एउटा निश्चित तालिका बनाउँदा उनीहरूमा अनुशासनको विकास हुन्छ। तालिकामा पढाइ, खेलकुद, मनोरञ्जन र आरामको सन्तुलित समय छुट्याउनु पर्दछ।
२. घरायसी काममा सहभागिता (Life Skills)
बिदाको समयमा बालबालिकालाई उमेर अनुसारका साना-तिना घरायसी कामहरू सिकाउन सकिन्छ। जस्तै: आफ्नो ओछ्यान मिलाउने, बिरुवामा पानी हाल्ने, भान्सामा सघाउने वा सामानहरू मिलाएर राख्ने। यसले उनीहरूमा आत्मनिर्भरता र जिम्मेवारीको भावना विकास गर्छ।
३. सिर्जनात्मक र प्रयोगात्मक सिकाइ (Creative Learning)
किताबी ज्ञान बाहेक बालबालिकालाई चित्रकला, संगीत, नृत्य, कथा लेखन वा हस्तकला जस्ता रचनात्मक कार्यमा प्रोत्साहन गर्नुपर्छ। यसले उनीहरूको कल्पनाशीलता र सिर्जनशीलतालाई निखार्न मद्दत पुर्याउँछ।
४. प्रविधिको सन्तुलित प्रयोग (Screen Time Management)
अहिलेको समयमा बालबालिका मोबाइल, टेलिभिजन वा कम्प्युटरमा धेरै समय बिताउने गर्छन्। अभिभावकले उनीहरूको ‘स्क्रिन टाइम’ निश्चित गर्नुपर्छ र प्रविधिलाई केवल मनोरञ्जनका लागि मात्र नभई नयाँ कुरा सिक्ने माध्यमको रूपमा प्रयोग गर्न सिकाउनुपर्छ।
५. शारीरिक व्यायाम र खेलकुद (Physical Activities)
शारीरिक स्वास्थ्यका लागि घरभित्र वा वरपर सुरक्षित स्थानमा खेल्न दिनुपर्छ। योग, व्यायाम वा सामान्य दौडधुपले उनीहरूको शरीर फुर्तिलो बनाउनुका साथै रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता पनि बढाउँछ।
६. प्रभावकारी संवाद र आत्मियता (Effective Communication)
अभिभावकले बालबालिकासँग साथीजस्तै भएर कुराकानी गर्नुपर्छ। उनीहरूको कुरा सुन्ने, भावना बुझ्ने र आफ्ना अनुभवहरू बाँड्ने गर्नाले अभिभावक र सन्तानबीचको सम्बन्ध प्रगाढ हुन्छ। यसले उनीहरूको आत्मविश्वास बढाउन पनि ठूलो भूमिका खेल्छ।
७. अध्ययनको निरन्तरता (Consistent Reading)
विद्यालय बन्द भए पनि दिनको केही समय कथाका पुस्तकहरू, सामान्य ज्ञान वा रुचि अनुसारका अन्य पुस्तकहरू पढ्ने बानी बसाल्नुपर्छ। यसले उनीहरूको शब्दभण्डार र बुझ्ने क्षमतामा वृद्धि गर्छ।
निष्कर्ष:
बालबालिकाका लागि घर नै पहिलो पाठशाला र अभिभावक नै पहिलो शिक्षक हुन्। विद्यालय बन्द भएको समयलाई केवल समय कटाउने माध्यम मात्र नबनाई उनीहरूको व्यक्तित्व निर्माणको आधार बनाउनु आजको आवश्यकता हो।