हेमराज अधिकारी
नेपाली साहित्यको इतिहासमा केही यस्ता विभूतिहरू छन् , जसको मूल्याङ्कन साहित्यकारका रूपमा मात्र सम्भव हुँदैन। उनीहरू एउटा युगका निर्माता, एउटा सभ्यताका संवाहक र एउटा राष्ट्रको आत्माका प्रतिनिधि हुन्छन्। आदिकवि भानुभक्त आचार्य त्यस्तै कालजयी व्यक्तित्व हुन्। उनी नेपाली भाषाका प्रथम कवि होइनन्, तर नेपाली भाषालाई जनभाषाको गौरव दिलाउने पहिलो महापुरुष हुन्। उनी नेपाली साहित्यका प्रथम लेखक कवि होइनन्, तर नेपाली साहित्यलाई राष्ट्रिय आत्मासँग गाँस्ने पहिलो विराट् व्यक्तित्व हुन्। त्यसैले उनी “आदिकवि” हुन्।
कालक्रमका कारण होइन, योगदानका कारण।
नेपाली साहित्यको इतिहासमा “आदिकवि” शब्दले एउटा युगको प्रतिनिधित्व गर्छ। यो उपाधि भानुभक्तले आफैँ लिएका होइनन्, न कुनै राज्यले प्रदान गरेको थियो। नेपाली साहित्यका अमर साधक मोतीराम भट्टले भानुभक्तका बिखरिएका कृतिहरू खोजी, सङ्कलन र प्रकाशन गर्दै उनलाई “आदिकवि” का रूपमा स्थापित गरेका हुन्। वास्तवमा मोतीराम भट्टले केवल एउटा उपाधि दिएनन्, उनले नेपाली साहित्यलाई आफ्ना महान् कविसँग पुनः परिचित गराए। यदि मोतीराम भट्टको अथक साधना नभएको भए भानुभक्तका धेरै कृतिहरू इतिहासमै हराउन सक्थे।
भानुभक्तलाई बुझ्नका लागि उनको साहित्य मात्र पढेर पुग्दैन,उनको समय, समाज र उद्देश्यलाई पनि बुझ्नुपर्छ। त्यो बेला “संस्कृत” विद्वानहरूको भाषा थियो। धार्मिक ग्रन्थहरू जनताले सुन्थे, तर बुझ्दैनथे। ज्ञान मन्दिरभित्र सीमित थियो, गाउँका चौतारासम्म पुगेको थिएन। यही अवस्थामा भानुभक्तले संस्कृतको वाल्मीकि रामायणलाई नेपाली भाषामा काव्यात्मक रूपमा रूपान्तरण गरे। उनले शब्दको अनुवाद मात्रै गरेनन् संस्कृतिको रूपान्तरण गरे। उनले धर्मलाई जनताको भाषामा उतारे, ज्ञानलाई घर–घरमा पुर्याए र नेपाली भाषालाई साहित्यिक प्रतिष्ठा दिलाए। यही कारण नेपाली रामायण केवल धार्मिक ग्रन्थ होइन, नेपाली भाषाको सांस्कृतिक घोषणापत्र पनि हो।भानुभक्तलाई “उपदेशकवि” भनेर चिनिनुको कारण पनि यही हो। उनका काव्यमा मनोरञ्जनभन्दा धेरै नैतिक शिक्षा, सामाजिक अनुशासन, पारिवारिक मर्यादा, सत्य, धर्म, कर्तव्य र मानवीय मूल्यहरूको उद्घोष पाइन्छ।
बधूशिक्षामा उनले गृहस्थ जीवनका आदर्श प्रस्तुत गरे, प्रश्नोत्तरमा जीवनदर्शनको सरल व्याख्या गरे, रामायणमा मर्यादा, त्याग, सत्य र धर्मको महिमा उजागर गरे। उनका शब्दहरू कविता होइनन्, जीवनका दिशानिर्देशक हुन्। त्यसैले उनलाई नेपाली साहित्यको उपदेशात्मक काव्यधाराका सर्वश्रेष्ठ प्रतिनिधि मानिन्छ।
भानुभक्तको जीवनमा घाँसी (चामुनारायण पन्त)सँगको भेट नेपाली साहित्यकै सबैभन्दा प्रेरणादायी घटना हो। एउटा साधारण घाँसीले आफ्नै श्रमबाट सार्वजनिक कुवा निर्माण गरिरहेको देख्दा भानुभक्त अचम्ममा परे।
घाँसीले भन्यो,धन होइन, समाजका लागि गरिएका असल कर्मले मानिसलाई अमर बनाउँछ। यही वाक्यले भानुभक्तको अन्तर्मनलाई स्पर्श गर्यो।उनले बुझ्न सके सम्पत्ति नाशवान् हुन्छ, तर लोकहितका सिर्जना अमर हुन्छन्। यही प्रेरणाबाट जन्मिएको साहित्यले भानुभक्तलाई अमर बनायो।
भानुभक्तको साहित्यको अर्को महान् विशेषता भनेको सरलता हो। उनले विद्वानहरूका लागि होइन, जनताका लागि लेखे। संस्कृतनिष्ठ कठिन अभिव्यक्तिको सट्टा गाउँघरमा बोलिने नेपाली भाषालाई उनले साहित्यको भाषा बनाए। यसले नेपाली भाषाको सामाजिक प्रतिष्ठा बढायो। आज नेपालदेखि भारत, भुटान, म्यानमार र विश्वका अनेक मुलुकमा रहेका नेपालीभाषी समुदायलाई एउटै भाषिक सूत्रमा बाँध्ने आधारमध्ये भानुभक्तको योगदान अग्रस्थानमा आउँछ।
आज संसारभरि प्रचलित भानुभक्त आचार्यको चित्रलाई धेरैले वास्तविक तस्वीर ठान्छन्। तर इतिहासले त्यसको पुष्टि गर्दैन। भानुभक्तको कुनै प्रमाणित फोटोग्राफ उपलब्ध छैन। उनको जीवनकालमा नेपालमा फोटोग्राफीको व्यापक विकास भइसकेको थिएन। त्यसैले आज देखिने भानुभक्तको अनुहार कलात्मक परिकल्पनामा आधारित चित्र हो। कतिपय साहित्यिक वृत्तमा यो चित्र प्रसिद्ध नाटककार बालकृष्ण समको परिवारसँग सम्बन्धित छोरी ज्वाला शम्शेरको परिकल्पनासँग जोडिने उल्लेख पाइन्छ, तर यसबारे सर्वमान्य ऐतिहासिक प्रमाण उपलब्ध छैन। त्यसैले अनुसन्धानको दृष्टिले यसलाई प्रचलित मान्यताका रूपमा मात्र ग्रहण गर्नु उचित हुन्छ।यसै सन्दर्भमा अर्को भ्रम पनि हटाउन आवश्यक छ। सामाजिक सञ्जालमा बेला–बेला “भानुभक्तको वास्तविक फोटो” भनेर प्रचार गरिने चित्रहरू ऐतिहासिक रूपमा प्रमाणित छैनन्।
भानुभक्तको अमरता उनको अनुहारमा होइन, उनको विचारमा छ,उनको तस्वीरमा होइन, उनको भाषामा छ, उनको शरीरमा होइन, उनको सिर्जनामा छ।भानुजयन्ती र रामायणलाई पनि प्रायः एउटै रूपमा बुझ्ने भूल गरिन्छ। भानुजयन्ती आदिकवि भानुभक्त आचार्यको जन्मजयन्ती हो। यो नेपाली भाषा, साहित्य, राष्ट्रिय अस्मिता र स्रष्टाप्रतिको सम्मानको पर्व हो। रामायण भने भगवान् श्रीरामको आदर्श जीवन, मर्यादा, धर्म, न्याय, त्याग र मानवीय मूल्यहरूको महाकाव्य हो। भानुभक्तले रामायणलाई नेपालीमा रूपान्तरण गरेकाले भानुजयन्तीका अवसरमा रामायण पाठ गर्ने परम्परा बसेको हो। तर भानुजयन्ती व्यक्तित्वको उत्सव हो भने रामायण जीवनदर्शनको महाग्रन्थ हो।
भानुभक्तले नेपाली साहित्यलाई केवल कविता दिएनन्, उनले नेपाली समाजलाई आत्मविश्वास दिए। उनले प्रमाणित गरिदिए कि जनताको भाषा पनि महाकाव्यको भाषा बन्न सक्छ। उनले नेपाली भाषालाई दरबारको होइन, जनताको आवाज बनाए। यही कारण उनी नेपाली भाषाका सांस्कृतिक अभियन्ता हुन्।
आजको विश्वव्यापीकरण, प्रविधि र कृत्रिम बुद्धिमत्ताको युगमा पनि भानुभक्त उत्तिकै सान्दर्भिक छन्। भाषा बदलिन सक्छ, प्रविधि बदलिन सक्छ, तर मातृभाषाप्रतिको प्रेम, नैतिक जीवनप्रतिको आस्था र समाजप्रतिको उत्तरदायित्व कहिल्यै पुरानो हुँदैन। भानुभक्तका कृतिहरूले आज पनि यही शिक्षा दिन्छन्।
नेपाली साहित्यको इतिहासमा आदिकवि भानुभक्त आचार्य हिमालजस्तै अटल, गङ्गाजस्तै पवित्र र ध्रुवताराजस्तै चिरस्थायी व्यक्तित्व हुन्। उनले नेपाली भाषालाई अभिव्यक्तिको माध्यम मात्र बनाएनन्, सभ्यताको आधार बनाए। उनले साहित्यलाई मनोरञ्जनको साधन मात्र ठानेनन्, समाज सुधारको अभियान बनाए। उनले कवितालाई शब्दको खेल होइन, जीवनको मार्गदर्शन बनाए। त्यसैले उनी आदिकवि मात्र होइनन्,उपदेशकवि, लोककवि, भाषा–सभ्यताका शिल्पी र नेपाली राष्ट्रिय चेतनाका अमर दीपस्तम्भ हुन्।
आज भानुजयन्ती मनाउनु भनेको केवल माल्यार्पण गर्नु होइन, नेपाली भाषाको सम्मान गर्नु, साहित्यको साधना गर्नु, रामायणका आदर्शलाई जीवनमा उतार्नु र समाजप्रति उत्तरदायी बन्ने प्रण गर्नु हो। यही आदिकवि भानुभक्त आचार्यप्रति सच्चा श्रद्धाञ्जली हुनेछ। समयले उनका शरीरलाई मेटायो, तर उनका भावनालाई होइन। त्यसैले भानुभक्त जीवित छन्, हरेक नेपालीको भाषा, संस्कार,साहित्य र आत्मगौरवमा।
