मच्छड र मान्छे

नन्दलाल आचार्य
उदयपुर

गर्मीको मौसम थियो । एउटा गाउँमा खेमराज नाम गरेका विद्वान् बस्दथे । उनीसँग कोठा थियो, जहाँ उनी लेखपढ गर्थे । उनी गहिरो चिन्तनशील व्यक्ति थिए । आफूले लेख्ने कथामा समाजको गहिरो पक्ष उतार्थे । एक साँझ उनी आफ्नो अध्ययन कक्षमा बसिरहेका थिए । कोठामा पंखा चलिरहेको थियो, झ्याल खुला थियो । त्यसै बेला एक सानो मच्छड झ्यालबाट भित्र छिर्यो । सानो भए पनि मच्छड आफूलाई निकै महत्त्वपूर्ण ठान्थ्यो । उसले फूर्ती गर्दै कोठाको वरिपरि उड्न थाल्यो । खेमराजले मच्छडको आवाजलाई सुरुमा बेवास्ता गरे । तर, मच्छडले वरपर घुम्न छाडेन । मच्छडले मनमनै सोच्यो, “मान्छेहरू सधैँ आफूलाई ठूलो ठान्छन् । तर, म एउटा सानो प्राणी भएर पनि तिनीहरूको ध्यान आकर्षित गर्न सक्छु ।” त्यसपछि मच्छड खेमराजको टाउको नजिक गएर भन्यो, “तिमीले मलाई देख्न सकेनौ ? सानो छु भनेर मलाई बेवास्ता गर्दैछौ, होइन ?” खेमराजले पहिलोपटक मच्छडको आवाजलाई ध्यान दिए । उनी चकित भए । मच्छड कस्तो आत्मविश्वासका साथ कुरा गरिरहेको थियो । उनले मुस्कुराउँदै भने, “म तिमीलाई बेवास्ता गरिरहेको छैन, साथी । तर, सानो भएर के फरक पर्छ ? तिमी पनि मेरो कोठामा स्वतन्त्र रूपमा घुम्दैछौ, म तिमीलाई रोक्न खोजिरहेको छैन ।” मच्छडले भन्यो, “ठीक छ । तर, तिमीले बुझ्नुपर्छ कि म केवल घुम्न आएको छैन । म तिमीलाई सम्झाउन चाहन्छु कि साना प्राणीहरूले पनि ठूलो प्रभाव पार्न सक्छन् ।” खेमराजले हाँस्दै जवाफ दिए, “म तिमीलाई मार्न सक्थेँ, तर मैले त्यसो गरिनँ । किनकि तिमी पनि यो प्रकृतिको एक हिस्सा हौ । तिमीले प्रकृतिको सन्तुलनमा भूमिका खेल्छौ ।” मच्छडले गहिरो सोचमा डुबेर भन्यो, “यो कुरा त कसैले अहिलेसम्म मलाई भनेको थिएन । मान्छेहरू त केवल हामीलाई मार्ने वा भगाउने प्रयास गर्छन् ।” त्यसपछि पनि मच्छड र खेमराजबीच संवाद सुरु भयो । खेमराजले भने, “म साथी बनाउन इच्छुक छु । के तिमी मलाई आफ्नो मित्र मान्न सक्छौ ?” मच्छडले खुसी हुँदै भन्यो, “यदि तिमी मलाई मित्र मान्छौ भने, म तिमीलाई टोक्दिनँ । म तिमीलाई हैरान पनि गर्ने छैन । बरु हामी दुवैले यो मित्रताको कथा अरूलाई सुनाउन सक्छौं ।” यति भनेर मच्छड झ्यालको छेउमा बस्यो । खेमराजले मुस्कुराउँदै आफ्नो लेखमा मच्छडलाई पात्र बनाएर कथा लेख्न थाले । उदयपुर ।