‘पञ्चकन्या’ले गरे ‘शल्यक्रिया’ को विमोचन

लक्ष्मी रिजाल, सिरहा, साउन १२ गते । कथा अब केवल सुन्ने चिज रहेन, त्यो भोगिने अनुभूति बन्यो । शब्द अब काल्पनिक मनोरञ्जन होइन, सामाजिक चिरफारको धारिलो चक्कु बन्यो । आज सिरहाको गोलबजार–४ स्थित श्री बुढानिलकण्ठ आवासीय माध्यमिक विद्यालयको आँगनमा एउटा अनौठो दृश्य देखा पर्यो, जहाँ कथा केवल किताबभित्र बन्द थिएन, त्यो खुला संवेदनाको स्पन्दन बनिसकेको थियो । लेखक नन्दलाल आचार्यको कथासङ्ग्रह ‘शल्यक्रिया’ विमोचित भयो, तर त्यो केवल आवरण फुकालेर गरिएको औपचारिकता थिएन । पाँच जना किशोरीहरू- पासाङमाया तामाङ, लक्ष्मी यादव, रानी महतो, रोशनी ठाकुर र पुनिता साह, ‘पञ्चकन्या’को प्रतीक बनेर प्रस्तुत भए । उनीहरू कथा विमोचन गर्दा, कुन्ती, मन्दोदरी, द्रौपदी, तारा र अहल्याको सांस्कृतिक मिथकसँगै नयाँ पुस्ताको चेतनाको संगम देखिए । विद्यालयका प्रधानाध्यापक तथा कार्यक्रमका सभापति रामवरण यादवले उद्घोष गरे- “अब पाठशालामा केवल पाठ्यपुस्तक होइन, सामाजिक यथार्थ पनि पढिन्छ ।” उनको यो कथन केवल उद्घोष थिएन, त्यो आजको समारोहको सन्देश थियो । कथा अब शाब्दिक व्यायाम होइन, सामाजिक पाठ हो । ‘शल्यक्रिया’ कथासङ्ग्रह २२३ पृष्ठ लामो छ । यसमा २० वटा सशक्त कथा समावेश छन्, जुन मधेस–तराईको वर्गीय विभेद, मौनता, संरचनात्मक हिंसा र चेतनाको विद्रोहसँग जोडिएका छन् । प्रकाशक शब्दाङ्कुर मासिक हो, मूल्य ३५० रुपैयाँ राखिएको छ । कृतिका चारवटा भूमिका लेख- खेमराज पोखरेल, पुण्य कार्की, जयराम अधिकारी र धीरकुमार श्रेष्ठको लेखनीमा कथाहरूको गहिराइ थपिएको छ । कार्यक्रममा कक्षा ८, ९ र १० का करिब ९० जना विद्यार्थीहरूको उपस्थिति केवल सहभागिता थिएन, त्यो साहित्यप्रतिको उत्साह र आत्मीयताको उद्घोष थियो । रितिका साहको लयात्मक उद्घोषणले कार्यक्रमको भावनात्मक लय बुनेको थियो । विद्यार्थीहरूले ‘शल्यक्रिया’ पढेर होइन, भोगेर बोले । उनीहरूको मन्तव्यमा पीडाको अनुभूति मात्र थिएन, परिवर्तनको आवाज पनि थियो । सहभागी अञ्जली यादवले भनिन्, “आज हामीले किताबसँग हात मिलायौँ, त्यो हाम्रो आवाजमा बाँच्न थाल्यो ।” वक्ताहरूले जोड दिए- यी कथा केवल घटनाको वर्णन होइनन्, यी प्रतिरोधका स्वर हुन् । पीडाको भित्री तहबाट निस्केका चेतनाका झिल्का हुन् । अब साहित्य विद्यालयको भित्तामा टाँसिने पोस्टर होइन, त्यो मूल मञ्चमा गुञ्जिने स्वर हो । ‘शल्यक्रिया’ को विमोचनले देखायो- शिक्षकको सिर्जनामा विद्यार्थीको विश्वास जोडिन सक्ने हो भने, साहित्य शिक्षाको आत्मा बन्न सक्छ । यो लोकार्पण एक औपचारिकता थिएन, यो भविष्यको सम्भावनाको उद्घाटन थियो । अब पुस्तकहरू पढिँदैनन् मात्र, बाँचिन्छन् पनि । कथा अब जीवनमा बोलिन्छन् । शल्यक्रिया विमोचित मात्रै भएन, पाठशालामा चेतना पनि उघ्रियो।