डुम एक : रमाइलो बाल खेल

युगल बसेल
सन्धिखर्क -१ (हाल चन्द्रागिरी ११)

यस खेलमा डुम शब्दले कुनै जाति विशेषलाई नबुझाएर खेल अवधिभरमा अरूलाई पनि छोएर डुम बनाउने खेलाडी विशेषलाई बुझाउँछ । यो खेल खेल्दा रमाइलो त हुन्छ नै सँगसँगै भागाभाग र दौडादौडले गर्दा शारीरिक कसरत वा व्यायाम पनि हुन्छ ।
खेल खेल्नुअघि खेलमैदान , चौर वा पाखोको छनौट गरिन्छ र आपसी सहमतिअनुसार खेल क्षेत्रको चार किल्ला तोकिन्छ । यसपछि बल्ल खेललाई अघि बढाउन सकिन्छ । खेलमैदान र खेल क्षेत्रको चयन गरेपछि खेलाडीको चयन गर्नुपर्छ ।
खेलाडीको चयन गर्दा भरसक एकै उमेर र एकै खालको कदकfठी भएका खेलाडीको समूह बनाउनु उपयुक्त हुन्छ। साथसाथै खेलाडीको फुर्ती पनि एकैनासको भएमा राम्रो हुन्छ । कुनै फुर्तिला र कुनै लोसे खेलाडी भए भने खेलमा सन्तुलन वा तालमेल कायम राख्न असजिलो हुन्छ ।
खेलाडी सङ्ख्याको बारेमा कुनै कठोर सीमा तोकिएको छैन । उपलब्धता र इच्छाअनुसार ५ देखि १० जनासम्मको खेलाडी टोली बनाउन सकिन्छ । विद्यालयमा हुँदा विद्यालयभित्रका र टोलमा हुँदा टोलभित्रका केटाकेटी मिलेर खेलाडी समूह बनाउन सक्छन् ।
खेलाडीको छनौट भएपछि सबै खेलाडी एउटा गोलो घेरामा उभिन्छन् र खेलाडीमध्येकै एकजनालाई आपसी सहमतिबाट डुम छनोट गर्नको लागि चयन गरिन्छ । त्यस चयनकर्ताले पनि आफूखुसी नभई अरू खेलाडीपट्टि चोरी औँलाले औँल्याउँदै निम्न गीति पंक्ति भट्याउँछ :- ओरो डोरो काँसी कोरो बन बस्ने भँगेराको कान्छो छोरो इति मिति , दुधे झार डा मने डुम।
चयनकर्ताले चोरी औंलाले खेलाडीलाई औँल्याउन सुरु गर्दा जुनसुकै खेलाडीबाट औल्याएर भट्याउन सुरु गर्न सक्छ । भट्याउँदै जाँदा जुन खेलाडीलाई औल्याउँदा अन्तिम शब्द डुम उच्चारित हुन्छ , त्यही खेलाडी डुमको रूपमा छनौट हुन्छ।
एकजना खेलाडी डुम छनोट भएपछि बाँकी खेलाडीहरू उसले छुन नसकोस् भनेर जोगिँदै तोकिएको सीमाभित्र भागाभाग गर्छन् , दुगुर्छन् । तोकिएको चार किल्लाको सिमा साँधभन्दा बाहिर गयो भने पनि खेलाडी डुम बन्न पुग्छ।
डुमबाट अलि टाढा भएका खेलाडीले डुमलाई जिस्काउँदै “लौ मलाई छुन आइज , डामने डुम” भन्दै चुनौती दिने गर्छन् । डुम बनेको खेलाडीले छोएपछि त्यो छोइएको खेलाडी पनि डुम बन्न पुग्छ । त्यसरी डुम बनेको खेलाडीले आफ्नो सहयोगी बनाउनको लागि जोडबलका साथ दगुरेर अरु खेलाडीलाई लखेट्दै छुने कोशिस गर्छ । भागाभाग र दौडादौड गर्दागर्दै कुनै खेलाडी डुमबाट छोइन पुग्छ र अर्को सामान्य खेलाडी पनि डुम बन्छ । त्यसपछि दुईजना मिलेर बाँकीलाई डुम बनाउनका निम्ति छुने कोसिसमा लाग्छन् । क्रमैसँग एकपछि अर्को खेलाडी डुम बन्दै गएपछि खेलको रमाइलो पराबाट अन्त्य हुन्छ । खेलाडीहरूको समूहको फुर्सद र इच्छाअनुसार चाहेजति पटक दोहोर्‍याएर यो खेल खेल्न सक्छन् । यस्ता खेल खेलाउने र खेल्ने गरेमा बालबालिकाहरूमा सामूहिक भावनाको विकास हुनुको साथै साझा उद्देश्य प्राप्तिका लागि क्रियाशील हुने बानीको विकास उनीहरूमा हुन्छ । लोप हुन लागेका यस्ता परम्परागत खेलहरूको अस्तित्व जोगाउनका लागि पनि यो र योजस्ता अन्य खेलहरू खेल्न र खेलाउन जरुरी देखिन्छ।