अपाङ्ग साथी

रोजिनाघिमिरे

आज पनि घाम त्यही गतिमा अस्ताउँदैछ, जसरी हिजो अस्ताएको थियो र जसरी भोलि अस्ताउनेछ, तर मेरो
मनमा लागेको यो कालो ग्रहण भनेकी न कतैसर्दैन? म मेरो झ्यालबाट बाहिर चउरतिर हेर्छु, जहाँ हामीले सधैँ
खेल्नेगरेका थियौँ—फुटबल, लुकामारी, अनि अघि पछि गर्ने ती दौडधुप । ती सबै आवाजहरू आज मलाई मेरो
आफ्नै अपराधको गवाही जस्ता लाग्छन। मलाई लाग्छ, ती आवाजहरूले मलाई सोधिरहेका छन—् ‘त कहाँ छस ? के
तँलाई लाज लाग्दैन?’ म त्यस बालकको अनहुार सम्झन्छु, जसको ह्विलचेयर हाम्रो खेलको घेरा बाहिर एक्लै
उभिएको हुन्थ्यो, र म… म त्यो क्रूर मान्छे थिएँ जसले उसलाई आफ्नो संसारबाट बाहिर निकालेको थियो। के म
साँच्चै यति तल झरेको थिएँ ? के मेरो बाल्यकालको त्यो अवोध मस्तिष्कमा घृणाको यति ठूलो बीउ कसले
रोपि दियो? मलाई लाग्छ, म एउटा अपराधी हुँ, जसले कसैको शरीरमा होइन, उसको आत्मामा घाउ लगाएको छ।
मैले उसको ह्विलचेयरलाई देख्दा सधैँ किन एउटा ‘बाधा’ मात्र देखेँ ? किन मैले उसको पछाडि लकुेको त्यो उज्यालो
मनलाई देखिनँ ? म उनीहरू मध्येकै एक थिएँ, जसले उसलाई देखेर पनि नदेखेको जस्तो गर्थे, जसले उसलाई साथी
बनाउनुको सट्टा ‘अपाङ्गता’ को ट्याग भिराएर टाढैराख्थे। कति भयानक थियो त्यो दिन, जब मैले नै अरू
साथीहरूलाई भनेको थिएँ—’त्यससँग नखेल, त्यसले खेल बिगारि दिन्छ।’ मेरो त्यो वाक्य आज मेरो काठमाडौँको
प्रदषूणभन्दा धेरैगुणा बढी विषाक्त लाग्छ। म अहिले सोच्छु, के त्यो बालकले मलाई कहिल्यै माफ गर्ला ? के मेरो
त्यो सानो हृदयले गरेको ठूलो अपराधको सजाय मेरो जीवनभरि को यो पश्चाताप हो ? म आफैँलाई ऐनामा हेर्छु र
मेरो अनहुारमा मलाई त्यो बालकको अनहुार देखिन्छ, जो आज एक्लोपनको अन्धकारमा छटपटाइरहेको छ, र म
त्यस अन्धकारको मुख्य जिम्मेवार हुँ।
मैले पढेको थिएँ—मानव अधिकार, समावेशिता, अनि करुणाको बारेमा। हाम्रा शिक्षकहरूले कक्षाकोठामा
रट्टाई-रट्टाई पढाउँथे—’सबै मान्छे समान हुन कसैलाई भेदभाव नगर।’ तर त्यो ज्ञान केवल कागजको पानामा
मात्र सिमित रहेछ। हामीले व्यवहारमा भने त्यही सिकाएछौँ जनु हाम्रो घरका ठूला मान्छेहरूको बोलीमा थियो।
हामीले अपाङ्गतालाई एउटा कमजोरी मात्र ठान्यौँ, तर हामीले यो कहिल्यै बुझेनौँ कि कमजोरी त हाम्रो
मानसिकतामा थियो। हामीले उसको शरीरको अपाङ्गतालाई देख्यौँ, तर हाम्रो ‘संवेदनाको अपाङ्गता’लाई कहिल्यै
देख्न सकेनौँ। मलाई आज ती काननु हरूका धारा सम्झना आउँछन, मनौँ हामीले विद्यालयमा पढ्नेबेला केवल
परीक्षाको लागि घोकेका थियौँ। के साँच्चै कुनै कानुनले सहिं हिताले मेरो मनको यो कलंक धनु सक्छ ? के कुनै राष्ट्रिय वा अन्तर्रा ष्ट्रिय सन्धिले मेरो त्यस दिनको त्यो घृणित व्यवहारलाई सच्याउन सक्छ? मलाई लाग्छ, संसारका सबै काननुहरू एकातिर र मेरोमनको यो छटपटी अर्को तिर छ। म एउटा यस्तो पिँजडामा छु, मानौँ म आफैँले बुनेको हुँ, अनि त्यो पिँजडाको चाबी मेरो हातमा छ, तर मलाई ढोका खोल्ने आटँ छैन।
म अहि लेसोच्छु, उसले कति पटक मलाई बोलाउन खोजेको होला ? उसले कति पटक मेरो मनको ढोकामा ढक्ढक्याएको होला ? तर म सधैँ आफ्नो अहंकारको पर्खाल पछाडि लकुेर बसिरहेँ। मलाई लाग्छ, मान्छे बन्नेदौडमा हामी यति अबुझ भयौँ कि हामीले आफ्नो छेउमा रहेको मान्छेलाई कुल्चिएर अगाडि बढ्नुनै सफलता ठान्यौँ। के सफलताको परिभाषा यही हो? के साथी बनाउनुभनेको केवल आफ्नै जस्तो शरीर भएको मान्छेलाई मात्र छान्नुहो ? म यो मनोवाद लेख्दा यति धेरै रोइरहेको छुकि मलाई लाग्छ, मेरो यो आसुँले मेरो अपराधको भार अलि कति भए पनि कम गर्छ कि ? तर मलाई थाहा छ, पश्चातापले विगत बदल्न सक्दैन। तर यसले भविष्यलाई त सुधार्न सक्छ नि ? म आज चाहन्छुकि ऊ मेरो सामने होस् म उसको त्यो ह्विलचेयर समातरे, म ऊसँगै दौडिन सकूँ, वा नदौडिन सके पनि म ऊसँगै त्यही ठाउँमा बसूँ । जहाँ कुनै समय हामीले खेल्न छोडेका थियौँ। म ऊसँग माफी माग्न चाहन्छु—तर के माफी माग्दैमा उसले भोगेको त्यो एक्लोपनको पीडा मेटिन्छ?
मलाई अचम्म लाग्छ, यो समाजले हामीलाई कस्तो शिक्षा दियो ? जहाँ हामीले गणितका फर्मुलाहरू त सिक्यौँ, तर
एक अर्काको मनको पीडा बुझ्ने भावनात्मक बुद्धिमत्ता कहिल्यै सिक्न सकेनौँ। के हाम्रो विद्यालयमा ‘अपाङ्गता’
लाई एउटा चुनौतीको रूपमा मात्र नहेरी एउटा ‘विविधता’ को रूपमा सिकाउन सकिन्थ्यो? यदि त्यसो हुन्थ्यो भने
आज मेरो मन यति धेरैभारी हुनेथिएन। म आज एउटा यस्तो यात्री हुँ जो आफ्नो गल्तीको भारी बोकेर सडकमा
एक्लै हिँडिरहेको छ। मलाई लाग्छ, उसले सायद मलाई बिर्सिसक्यो होला, वा सायद उसले मलाई क्षमा पनि
दिइसकेको होला, तर म आफैँले आफैँलाई माफ गर्न सकिरहेको छैन। यो पश्चाताप नै मेरो सबै भन्दा ठूलो सजाय
हो। म फेरि झ्याल तिर जान्छु, आज बाहिर कोही छैन। सायद उनीहरू पनि सबै आआफ्नो कोठामा पुगेँ, आफ्नो
स्वार्थ संसारमा। तर म यहाँ छु, मेरो गल्तीसँग, मेरो सन्नाटासँग, अनि मेरो त्यो बालक साथीको सम्झनासँग,
जसलाई मैले अपाङ्ग’ भन्दै एक्ल्याएको थिएँ।
म यो पन्नामा कोरि रहँदा मलाई लाग्छ, म केवल एउटा बालकको बारेमा लेखिरहेको छैन, म एउटा सिङ्गो पुस्ताको
बारेमा लेखिरहेको छु। हामी सबैत्यही पुस्ताका हौँ, जसले मान्छेलाई मान्छेको रूपमा होइन, उसको शारीरिक
पूर्णताको आधारमा नाप्ने गल्ती गर्यौं । तर आज म यो स्वीकार गर्छु—म गलत थिएँ। म पूर्णरूपमा गलत थिएँ।
मेरो त्यो घृणा केवल मेरो अज्ञानताको उपज थियो। म अब यो अज्ञानताको पर्दा च्यात्न चाहन्छु। म यो विश्वलाई
देखाउन चाहन्छु कि मेरो साथी, जो ह्विलचेयरमा छ, उ मसँग भन्दा कैयौँ गुणा बढी बलियो छ।  नकि ऊ अझै
पनि संसारसँग लडिरहेको छ, जबकि म त आफ्नो सानो अहंकारसँग नै हारि सकेको छु। म अब के गरूँ? के म उसको
घरको ढोका ढकढकाउन जाऊँ? के म उसको हात समातरे भनूँ— ‘म तिम्रो साथी बन्न चाहन्छु, तर यसपटक केवल
तिम्रो खेलको लागि होइन, तिम्रो जीवनको हरेक पाइलामा साथ दिनको लागि ?’ सायद यो धेरैढिलो भइसक्यो, वा
सायद योनै सुरु गर्ने सही समय हो। मलाई थाहा छ, मेरो मनको यो बोझ तबसम्म रहनेछ, जबसम्म म उसलाई भेट्दिनँ। मेरो जीवनको यो मनोवाद, यो एउटा यस्तो पुल हो, मानौँ मैले उसलाई भेट्नका लागि निर्माण गरिरहेको छु। म तयार छु, आफ्नो अहंकारलाई त्यागेर उसको अगाडि झुक्न।
किनकि मान्छेको शिर झुकाउँदा अपमान हुँदैन, बरु अरूको सम्मान गर्दा नै मान्छेको असली कद बढ्छ। म अब
भाग्दिनँ, म मेरो साथीलाई खोज्छु, म मेरो पश्चातापलाई सच्याउँछु, अनि म यो संसरलाई देखाउनेछुकि साँच्चिकै
‘अपाङ्गता’ त घृणा र पूर्वाग्रहमा पो रहेछ, न कि कसैको खुट्टमा। मेरो विजय तब हुनेछ, जब ऊ र म फेरि
एकसाथ त्यही चउरमा उभिनेछौँ, र यसपटक, कुनै पर्खाल हुनेछैन। केवल हामी दईु हुनेछौँ, र एक अर्काको हात हुनेछ। यो पश्चाताप मेरो लागि अन्त्य होइन, एउटा नयाँ बाटोको सरुुवात हो। अब म अगाडि बढ्नेछु, आफ्नो
गल्तीलाई स्वीकार्दै, एउटा नयाँ र समावेशी संसारको खोजीमा। म आउँदैछु, मेरो साथी! म साँच्चै आउँदैछु !