भैरेको नियति र स्वास्थ्य सेवा

घनश्याम रेग्मी

“कहिल्यै बिरामी पर्नु भएको छ ?” कसैले प्रश्न गर्यो भने म लगायत तपाईँसहितका धेरै जनाको उत्तर हुन्छ “मानिसको शरीर हो, कहिलेकाहीँ बिरामी परियो होला । अनि “तपाईँ घडी हेरेर बिरामी हुनु भयो ?” भनेर अर्को प्रश्न गर्यो भने तपाईँ लगायत मेरो पनि कन्सिरी तातिन्छ।
“के तालको कुरा गर्या होला ? बिरामी पनि घडी हेरेर हुने कुरो हो र ? कति बेला के पर्छ पर्छ ? के ठेगान ? अनि कति बेला भयो ? यो बिरामी हुने ठिक समय हो भनेर जोखना हेरेर बिरामी हुने हो र ? ए! ल अब बिरामी हुने ठिक समय आएछ, अब बिरामी पर्नु पर्यो भनेर तयारीका साथ थाल्ने काम हो र ?” तपाईं हाम्रो मुखमै यस्ता प्रश्न आउँछन् । आउनु पनि स्वभाविक हो । सके हामी यस्तो प्रश्न गर्नेलाई प्रतिप्रश्न गरेर झपार्छौँ “के तपाई घडी हेरेर बिरामी पर्ने गर्नु हुन्छ ?”
कुरा अस्ति भर्खरको हो । कथा हाम्रै गाउँको भैरेको ( उसको नाम सायद भैरव बहादुर हुनुपर्छ ) हो । गरिब र अशिक्षित भएको कारण भैरे अर्कैको घरमा काम गरेर बस्छ । उसको पूरा नाम थर र वतन ऊ काम गर्ने घर मालिकलाई थाहा होला , अरूलाई थाहा भएन । धनी हुँदो हो त उसको नाम भैरव बहादुरजी हुन्थ्यो होला । सबैले उसलाई “ओ भैरव बहादुरजी !” भनेर बोलाउँदा हुन् । हो उही भैरे दिनको तीन बजेतिर साहुको घरको सिँडीबाट सामान लिएर झर्ने बेला लडेर घाइते भएछ । कतै कतै दधारिएछ । सुविधासम्पन्न अस्पताल लैजानुपर्ने भैरेलाई स्वास्थ्य चौकी जान सुझाव दिइएछ र भनिएछ स्वास्थ्य चौकीमा निःशुल्क औषधि पाइन्छ । खोच्याउँदै भैरे गाउँकै स्वास्थ्य चौकी पुगेछ । तीन पनि बजेको थिएन रे । स्वास्थ्य चौकीमा डाक्टर साब भेटिएनन् । पिउनले आज डाक्टर साहेब जानू भयो, भोलि आउनू भनेछन् । भोलिपल्ट बिहान दस नबज्दै भैरे स्वास्थ्य चौकी पुगेछ । घाउको पीडा र निःशुल्क औषधि पाउने तीव्र लालसा । झन्डै घन्टा कुरे पछि डाक्टर साब आएर जाँच गर्नु भयो । औषधि लेखिदिनु भयो र भन्नुभयो “मेडिकलमा गएर औषधि किन्नू ।”
मानिसको शरीर विभिन्न थरी कलपुर्जा मिलेर बनेको एउटा अद्भुत मेसिन नै हो । भैरेको शरीर पनि आम मानिसको जस्तै हो । हाम्रो शरीर तिनै विभिन्न पाठपुर्जाको संयुक्त कार्यबाट सञ्चालन भइरहेको हुन्छ । हात , गोडा, औंला , जिभ्रो लगायत बाहिर देखिने अङ्गहरू र फोक्सो , मुटु , धमनीहरू र मन तथा मस्तिष्कलगायतका भित्री अङ्गहरूको सन्तुलनमा कति बेला बाधा पर्ने हो र बिरामी परिने हो कसलाई थाहा होस् ? भैरेलाई पनि थाहा भएन । थाहा हुने कुरा पनि होइन । बिरामी हुने कुराको न पूर्व तयारी हुन्छ न त कुनै समय तालिका (रुटिन) । बरु टाइम टेबलअनुसार बिरामी नहुनु भैरेको भूल हो । राज्यको नजरमा उसले सरकारी नियम मिचेर अपराध गरेको छ।
बिरामी हुने मन त कसलाई हुन्छ र ? साँझ , बिहान वा रातको समयमा पनि बिरामी पर्ने वा चोटपटक लाग्ने उत्तिकै सम्भावना हुन्छ । भैरे पनि सधैँ चढ्ने झर्ने गरेको सिढीबाट अचानक लडेको हो । कहिलेकाहीँ आकस्मिक चोटपटक लागेको पनि हुन सक्छ । घडी हेरेर दस बजेदेखि दुई ढाइ बजेसम्म बिरामी हुने भए हुनू नत्र भने नहुनू भन्ने कतै कसैले भन्न सक्ने कुरा हुँदै होइन । तर हाम्रो नेपाल सरकारले बिरामी हुने सरकारी समय तोकेको छ । समयमै बिरामी हुनु र स्वास्थ चौकी/ केन्द्र र अस्पताल पुग्नु पर्ने कुरामासमेत निर्देशन दिएको छ । सरकारी अफिस समय बाहेक अन्य समयमा बिरामी हुन नपाई । सरकारी समय विपरीत बिरामी भएकोमा भैरेलाई कडा कारबाही गर्नुपर्छ।
ए बाबा! बिरामी हुन कसलाई रहर हुन्छ र ? ठ्याक्कै समय मिलाएर बिरामी हुनु पर्ने यो कस्तो नियम हो ? घडीको सुइ तीन बज्ने सङ्केत गर्न लागेको हुँदो हो स्वास्थ्य चौकीमा डाक्टरको नामोनिशान थिएन । बिहान १० बजेतिर पुग्दा डाक्टर साब आउँदै हुनुहुन्छ होला, एक छिन बस्दै गर्नुहोस् रे । बस्ने भए त घरमै आरामले बस्थ्यो नि बिचरा ! समस्या परेर सरकरी स्वास्थ्य चौकी पुग्यो – डाक्टर छैनन् । कथंकदाचित् डाक्टर भेटिए भने पनि एउटा रद्दी कागजको टुक्रामा खसखस औषधि लेख्छन् र भन्छन् यहाँ औषधि सक्किएको छ , बाहिर किन्नू । भैरेलाई पनि त्यही भयो । केही महिना अघि झाडापखाला लागेर जीवन जल लिन स्वास्थ्य चौकी पुगेकी रूपकलीले झन्डै मास छर्न जानु परेको थियो । जहाँ पनि भैरेको नियति दोहोरिने र तेहेरिने क्रम निरन्तर चलिरहन्छ ! निरन्तर!!
घर मालिकले स्वास्थ्य चौकी जालास् त्यहाँ पैसासैसा केही लाग्दैन भन्नुभएको थियो । अहिले त साह्रै दुखेको छ सर।
उसले करुण स्वरमा डाक्टरलाई भन्यो “एक दुईवटा भएपनि दिनुहोस् सर । हिजो दिउँसो चोट लागेको हो ।” उसको करुणामिश्रित पुकार डाक्टरले सुनेनन् कि सुनेर पनि बुझेनन् ।क्यार्र कुर्र औषधि लेखिदिए । सरकारबाट आएका औषधि कहाँ गए ? भैरेले एक चक्की औषधि पाएन । डाक्टर मस्तले मोबाइल चलाउन थाले ।अनि त भैरेले पनि औषधि किन्न फेरि उही प्राइभेट औषधि पसलमा नगई सुखै पाएन।
को बिरामी भयो र कहिले को औषधि गर्न आयो ?
दैनिक ८/१० जना बिरामी आएको रजिस्टरमा दर्ता भेटिनु औषधि खरिद गर्ने बेला देखिनै कमिसनको खेल
मिलेमतो र कमिसनको खेलमा सरकार फस्नु उम्किन नसक्नु कि नचाहनु ?
फर्जी उत्पादन , फर्जी खरिदबिक्री र फर्जी बिरामीहरूको सूची सरकारले कति किसिमका औषधिहरू निःशुल्क र सर्वसुलभ रूपमा उपलब्ध गराउँछ ?
गजेटमा छाप्नुमात्र उपलब्धि हो ? परिपत्र गर्नु जित हो ?
मख्ख परेर बस्नु सरकारको उदासीनता कि लाचारी ?
अनुगमन निकायहरूले अनुगमन गरेनन् ?
सुपरिवेक्षण गरेको लामो फेहरिस्त बुझाउँछन् ।
भ्रमण तथा अनुगमन र सुपरिवेक्षण भत्ता के कामको ?
सरकारी कार्यालयमा मिलाएर खाइन्छ कि खाएर मिलाइन्छ ?
स्वास्थ्य चौकी र स्वास्थ्य केन्द्रले मातृ शिशुको खोप कार्यक्रम गर्नु मात्र रहेको पाइन्छ । मातृ शिशु सेवा तथा खोप सेवा दिने कुरामा राम्रो उपलब्धि हासिल भएको तथ्य जगजाहेर छ । स्वयंसेविका परिचालन गरेर खोप तथा पोलियो उन्मूलन कार्यक्रम सफल भएको कसैबाट लुकेको छैन । टि• बी• रोग उन्मूलन सम्बन्धि काममा पनि स्वास्थ्य चौकी र स्वास्थ्य केन्द्रले राम्रो काम गरिरहेका छन् । राम्रालाई राम्रो भन्न सक्नुपर्छ। राम्रालाई राम्रो र नराम्रालाई नराम्रो भन्न नसक्नु हाम्रो कमजोरी हो । यही कमजोरी बढ्दै गएर देश तन्नम भएको हो।मोही माग्नु छ त के ढुङ्रो लुकाउनू?
समुदायलाई सर्वसुलभ स्वास्थ्य सेवा र निःशुल्क औषधि कार्यक्रम तथा स्वास्थ्य चौकी र स्वास्थ्य केन्द्रमा डाक्टर पठाउने कार्यक्रम पूरा फेल भएको र कर्मचारी पालन तथा संरक्षण केन्द्रका रूपमा दुर्गन्धित भएको कुरा सरकारले किन थाहा पाउँदैन । स्वास्थ्य बिमाका नाममा चरम शोषण र राज्यको लुट नीति कहिलेसम्म हो ? नयाँ र पेचिलो प्रश्न उठेको छ । थाहा नपाएको हो कि भ्रममा राखेर कमाउन दिएको हो ? कति दिन कमाउन दिने ? नारामा सिमित विकासले जनताको आवश्यकता पूरा गर्दैन । हाम्रो राज्य संयन्त्र यति कमजोर भएको छ कि लाखौंको सङ्ख्यामा प्रदर्शनकारी आन्दोलनमा आउँदै छन् र राज्यका निकायहरू भस्म पारिँदै छन् भन्ने अति महत्त्वको सूचना त सम्बन्धित अधिकारी समक्ष दिइँदैन भने जाबो औसधि र केही जनाको जागिर के चिलाओस् न कन्‌याओस् । तीन तहका सरकार अझै शीतनिद्रामै छन् । हाम्रै गाउँको भैरेलाई परेको हुनाले यति लेख्न परेको हो । सरकारी स्वास्थ्य सेवा यति गिरेको छ कि जहाँ सेवा लिन जाऊ भैरे त्यही खाडलमा पर्छ । हामी सबै त्यही भैरेको नियति भोग्न बाध्य छौँ।
अस्तु