हरिबोधिनी एकादशी

रोजिना घिमिरे

हरिबोधिनी एकादशी, जसलाई ठुली एकादशी वा देवउठनी एकादशी पनि भनिन्छ, यो हिन्दू धर्मावलम्बीहरुका लागि महत्वपूर्ण पर्व हो। यो पर्व कार्तिक महिनाको शुक्ल पक्षको एकादशीमा मनाइन्छ, जुन सामान्यतया अक्टोबर वा नोभेम्बर महिनामा पर्छ। यस दिन भगवान विष्णु चातुर्मासको चार महिनासम्मको विश्राम पछि उठ्ने विश्वास छ, त्यसैले यसलाई देवउठनी एकादशी भनिन्छ।
यद्यपि चातुर्मासको समयमा धार्मिक कार्यहरू रोकिएका हुन्छन्, यस दिन भगवान विष्णुको पूजा र आराधना पुनः शुरु हुन्छ।
यस दिन भगवान विष्णुको विशेष पूजा गरिन्छ र भक्तहरूले उपवासी रहि प्रभुको ध्यान र स्तुति गर्छन्। यस दिन असार सुक्ल एकादशीका दिन सुरु भएको भगवान विष्णुका शयनी विश्रामको अन्त्य हुन्छ र उनी आफ्नो योग निद्राबाट उठेर संसारका कर्तव्यहरू पुनः आरम्भ गर्दछन्।
नेपालमा हरिबोधिनी एकादशी विशेष श्रद्धा र भक्ति साथ मनाइन्छ। भक्तजनहरूले यस दिन व्रत गरेर भगवान विष्णुलाई प्रसन्न गर्न र पुण्य कमाउन प्रयास गर्छन्।
भगवान विष्णुको जागरणसँग सम्बन्धित यो पर्व भक्तजनहरूको लागि नयाँ ऊर्जा र आस्थाको स्रोत बन्ने अवसर हो। यो दिन विशेष रूपले भगवान विष्णुको ध्यान, पूजा र उपासना गर्नका लागि महत्त्वपूर्ण मानिन्छ।
यस दिन विशेषगरी व्रत बस्न, पूजा गर्न र भगवान विष्णुको उपासना गर्नका लागि महत्त्वपूर्ण मानिन्छ। भक्तजनहरू यस दिन व्रत राख्छन्, कथा सुन्छन् र दीप जलाएर आफ्नो घरलाई उज्यालो बनाउँछन्। यस दिनलाई विवाह, गृहप्रवेश जस्ता शुभ कार्यहरूको लागि पनि विशेष रूपमा शुभ मानिन्छ।
हरिबोधिनी एकादशीको पूजा र व्रत पूरा गरेपछि, भक्तजनहरू विभिन्न धार्मिक कार्यहरूमा संलग्न हुन्छन्। यस दिनको विशेष महत्व भनेको भगवान विष्णुको शयनी विश्रामको अन्त्य र उनको जागरण हो, जसले धार्मिक पुनरुत्थानको संकेत दिन्छ। पूजा पछि, धेरै भक्तजनहरूले भगवान विष्णुको आराधना, कीर्तन, भजन, र अन्य धार्मिक क्रियाकलापमा सहभागिता जनाउँछन्।
नेपालमा यस दिन विशेष गरी हरिबोधिनी एकादशीको अवसरमा “उत्थान” अर्थात् भगवान विष्णुको जागरणसँग सम्बन्धित रचनात्मक कार्यक्रमहरू आयोजना गरिन्छ। यस दिनमा विशेष गरी मन्दिरहरूमा पूजा र भक्तिपूर्ण कार्यहरू भइरहन्छ, जहाँ श्रद्धालुहरू लामो समयसम्म भजन र कीर्तनमा सहभागी हुने गर्छन्।
धेरै स्थानमा यस अवसरमा व्रतीहरूले उपवासी रहन्छन् र रोटि, बदाम, सुन्तला, सखरखण्ड जस्ता विशेष आहार परहेजको पालन गर्दछन्। यसले मन र शरीरको शुद्धता बढाउनको लागि महत्वपुर्ण भुमिका खेल्छ भन्ने मान्यता छ।