बाल नाटक: विद्रोह

सत्यजीत

खण्ड-एक: प्रारम्भ
(मञ्चमा गाउँको दृश्य। एउटा ठूली पिपलको छायाँ, वरिपरि फाँटमा हलो जोत्ने किसान। पृष्ठभूमिमा धूलो, बाँसको घर। केही बालबालिका धूलोमा खेल्दै। ध्वनि: गाईको घण्टी, चराको चिरबिर।)
पात्रहरू प्रवेश:
नवीन (१२ वर्ष, उत्साही, प्रश्न गर्ने स्वभाव)
दीक्षा (११ वर्ष, समझदार, पढ्ने तीव्र चाहना भएकी)
कमल (१३ वर्ष, साहुको घरमा काम गर्ने, डरपोक)
साहुजी (६५ वर्ष, अन्धविश्वासी, गाउँका पण्डित/ज्योतिष)
बुढा बाबा ( ६० वर्षका पुरानो विचार बोक्ने गरीब किसान)
अन्य बालबालिका
नवीन : (मोजा भित्र कपडा भरेर फुटबल जस्तै खेल्दै) दीक्षा, हामीलाई पनि किताब र खेलमैदान भए कस्तो हुन्थ्यो होला है ?
दीक्षा : (गम्भीर स्वरमा) हो नवीन, म त सधैं सोचिरहन्छु। अरू ठाउँका बालबालिका विद्यालय जान्छन्, हामी भने खेतबारी र साहुको काममा पसिनाले भिज्छौं।
कमल : (धेरै थाकेको, बोरा बोकेर प्रवेश) अरे… थाकेर मर्छु कि जस्तो भयो। साहुजीले फेरि गहुँ बोरा बोकेर गोदाममा हाल्न पठाएका छन्। ढिलो भए पिट्छन् रे।
नवीन : (कडा स्वरमा) यो त अन्याय हो कमल! हामी किन सधैं काममै? हाम्रो उमेर पढ्ने र खेल्ने हो।(त्यतिबेलै साहु ढोग लगाउँदै, लौरो टेकेर प्रवेश गर्छन्।)
साहुजी : (ठूला आवाजमा) हे बच्चाहरु! तिमीहरू किन भाग्यमाथि प्रश्न गर्छौ? भगवानले जसलाई गरिब बनाएका छन्, त्यो त बदल्न सकिँदैन। पूजा गर, दान गर, चुपचाप श्रम गर, यही धर्म हो।
दीक्षा : (साहसपूर्वक) साहुजी, पढ्न पाए त हाम्रो भविष्य बदलिन्छ नि! किन हामी मात्र भोकै, च्यातिएको लुगा र भारी बोक्दै बाँच्ने?
साहुजी : (डर देखाउँदै) नानी, यस्तो कुरा नगर। भगवान रिसाउँछन् भने तिमीहरू अझै दुःख भोग्छौ। किताब पढ्न धनीका छोराछोरीका लागि हुन्छ, गरिबका लागि हलो र बोरा मात्रै।
कमल : (बाबाको डरले) होलान् नि दीक्षा… भगवानले रिसाए के हुन्छ भनेर सोच्दा नै डर लाग्छ।
नवीन : (कडा स्वरमा, आँखा चम्काउँदै) होइन कमल! भगवान होइन, हाम्रो पसिना र हिम्मतले जीवन बदल्छ। मैले त भनी हाल्छु- भाग्य हामी आफैं लेख्छौं।
(बालबालिकाबीच बहस हुन्छ। कोही बाबाको अन्धविश्वासमा डराउँछन्, कोही नवीन र दीक्षाको कुरा सुनेर हौसिन्छन्।)
दीक्षा : (दर्शक तिर फर्केर, दृढ स्वरमा) हामी चुप लागेर बस्यौं भने कहिल्यै परिवर्तन हुँदैन। मलाई लाग्छ- अब हामीले भ्रम बेच्ने विरुद्ध बोल्नु पर्छ।
(साहुजी रिसाउँदै हात हल्लाएर जान्छन्- “पाप बोल्यौ, ठूलो अनर्थ हुन्छ” भन्दै। बालबालिका उदास तर प्रश्नले भरिएका अनुहारमा।)
(पृष्ठभूमिमा धुन बज्छ – हल्का करुण गीत: “बालपन हरायो, कामको भारी आयो, पढ्ने सपना मरेको…”।)
खण्ड दुई : बालश्रम र दमन
(मञ्च: साहुको आँगन। ठूलो घर, अन्नको भकारी, बाख्रा/गाई बन्धिएको। साहु ढोकामा बसेर हुकुम चलाइरहेको। कमल, नवीन, दीक्षा र अन्य बालबालिका भारी बोक्दै प्रवेश गर्छन्।)
साहु : (कर्कश स्वरमा) ओइ कमल! त्यो बोरा यहाँ राख्। अनि तिमी (नवीनलाई देखाउँदै) खेतमा पानी हाल्न जा। काम नगरे खाना कहाँबाट आउछ?
कमल : (थरथर काँप्दै) साहुजी, म बिहानदेखि नै काम गरिरहेँ। पेट पनि भोकै छ…
साहु : (चिल्लाउँदै) भोकै? गरिबको पेट कहिले भरिन्छ र? यो त तिम्रा बुबा-आमाको भाग्य हो। तिमीहरू काम गर्छौ भने मात्रै अन्न खान पाउँछौ।
दीक्षा : (साहसपूर्वक) तर साहुजी, हामीलाई पनि विद्यालय जान दिनुपर्छ। हाम्रो उमेर पढ्ने हो, दिनरात भारी बोक्ने मात्रै होइन।
साहु : (ठट्टा गर्दै हाँस्छ) विद्यालय? (हात टोक्दै) किताब-कापीले पेट भरिन्छ? खेतमा काम नगरी पढ्न गयो भने तिम्रो परिवार भोकै मर्छ।
नवीन : (उठेर बोल्छ) साहुजी, हामीलाई खाना मात्रै होइन, भविष्य पनि चाहिन्छ। हामी पढेर परिवर्तन गर्न चाहन्छौं।
साहु : (रिसाउँदै) चुप! धेरै बोल्यो भने तिम्रो बाबुलाई ऋण बढाइदिन्छु। अनि घरै खोस्छु।
(कमल डराएर चुप लाग्छ। अन्य बालबालिका आँसु पुछ्दै। दीक्षा र नवीन भने साहसिलो अनुहारमा उभिन्छन्।)कमल : (नवीनलाई बिस्तारै) नबोल है, साहु रिसाए भने हाम्रो घरबाँस गुम्छ।
नवीन : (दृढ स्वरमा) कमल, चुप लागेर बस्दा हामी अझै दासजस्तै हुन्छौं। कुरा नगरी परिवर्तन आउँदैन।(त्यसैबेला बाबा प्रवेश गर्छन्, साहुको पक्षमा बोल्दै।)
बाबा : (गम्भीर स्वरमा) बच्चाहरू, साहुको कुरा मान। भाग्यमै जे छ त्यही हुन्छ। भगवानको इच्छा बिना केही हुँदैन। विद्रोह गर्नु भनेको पाप गर्नु हो।
दीक्षा : (उच्च स्वरमा) पाप त धनीहरुले गर्छन् बाबा! हाम्रो पढ्ने अधिकार खोसेर, अन्धविश्वास फैलाएर।हामी त सानो छौं, तर सत्य थाहा छ – अन्धविश्वास र शोषणले भविष्य उज्यालो हुँदैन।
(बालबालिकाले दीक्षाको कुरा सुनेर हौसिन्छन्। साहु र बाबा असहज अनुहारमा एक-अर्कालाई हेर्छन्।)
(पृष्ठभूमिमा कोरस बालबालिकाले गाउने गीत: “पढ्ने छौं हामी, उठ्ने छौं हामी, श्रमकै शक्ति र ज्ञानले…”।)खण्ड तीन : सचेत पात्रको प्रवेश
(मञ्च : गाउँको चौर। नवीन, दीक्षा, कमल र अन्य बालबालिका थाकेका अनुहारमा। साहुको घरबाट फर्किएका। आकाशमा साँझ पर्न लागेको वातावरण। त्यसैबेला नयाँ पात्र प्रवेश गर्छन्।)
पात्र प्रवेश :
सुबोध दाइ (सहरमा पढेर फर्किएको, करिब २० वर्ष, सुसंस्कृत र सचेत युवक)
सुबोध दाइ : (मञ्चमा प्रवेश गर्दै) अरे! यो त मेरो गाउँ। म फर्केर आउँदा पनि अझै बच्चाहरू भारी बोक्दै छन्? विद्यालय अझै खुलेको छैन र?
नवीन : (उत्साहित हुँदै) सुबोध दाइ! तपाईं सहरबाट फर्किनुभयो? हामीलाई पढ्ने सपना त अझै सपना नै छ। साहुले काम मात्र गराउँछन्।
दीक्षा : (आँखा रसाउँदै) हामीलाई किताब देख्दा पनि मन रुन्छ दाइ। बाबाले भनेका छन्-“भगवानले जसलाई गरिब बनाए, उसले पढ्नै हुँदैन।”
सुबोध दाइ : (गम्भीर हुँदै) बच्चाहरू! भगवानले होइन, मानिसले बनाएको समाजले तिमीहरूलाई शोषण गरेको हो। पढ्न नपाउनु भाग्यको दोष होइन, अन्याय परिणाम हो।
कमल : (अलिक डराउँदै) तर साहु रिसाउँछन् भने हाम्रो परिवारलाई गाउँनिकाला गर्छन् रे। हामी कहाँ जाने?सुबोध दाइ : (सान्त्वना दिँदै) कमल, डराउनु हुँदैन। परिवर्तन डरले होइन, साहसले हुन्छ। संसारका महान मानिसहरूले पढेर, सीप सिकेर, अन्धविश्वास तोडेर नै उज्यालो ल्याएका हुन्।
नवीन : (उत्साहित स्वरमा) दाइ, तपाईंको कुरा सुनेर मेरो मन अझै बलियो भयो। हामीलाई साथ दिनुहोस्।दीक्षा : (आशावादी स्वरमा) हो, हामी पढ्ने अधिकारका लागि आवाज उठाउनेछौं।
(सुबोध दाइले बालबालिकालाई वरिपरि बसाल्छन्। हल्का धुन बज्छ।)
सुबोध दाइ : (उपदेशात्मक तर प्रेरणादायी) सुन बच्चाहरू-
गरिबीलाई  श्राप नठान, श्रमलाई सम्मान गर, अन्याय विरुद्ध खबरदारी गर।
डर र अन्धविश्वासले होइन, ज्ञानले जीवन बदलिन्छ।
बालश्रम अपराध हो। तिमीहरूको अधिकार शिक्षा हो।
(बालबालिकाले ध्यानपूर्वक सुन्छन्। दीक्षा र नवीन आँखा जुधाउछन् एक-अर्कालाई हेर्छन्।)
कोरस बालबालिका : (सामूहिक स्वरमा गीत गाउँदै)
“ज्ञानको बाटो, उज्यालो संसार,
बालपन हाम्रो, अधिकार शिक्षामा।”
(गीतपछि सबै बालबालिकाले हात मिलाउँछन्, एकतामा दृढ देखिन्छन्। सुबोध दाइ बीचमा उभिएका।)खण्ड ४ : विद्रोहको योजना
(मञ्च : साँझपखको गाउँ। उज्यालो घट्दै गएको। चौरको एक कुनामा नवीन, दीक्षा, कमल र अरू बालबालिका चुपचाप भेला हुन्छन्। सुबोध दाइ पनि उनीहरूसँग छन्। वातावरणमा गोपनीयता, हल्का ढोलको आवाज।)
नवीन : (हात जोडेर) साथीहरू, अब चुप लागेर बस्ने बेला छैन। हामी विद्रोह गर्नेछौं।
कमल : (हात काँप्दै) विद्रोह भनेको त साहु र बाबासँग लड्नु हो नि! साहुले बाबालाई ऋण बढाइदिए के हुन्छ?
दीक्षा : (दृढ स्वरमा) कमल, डरले हामीलाई अझै दास बनाइराख्छ। हिम्मतले मात्र परिवर्तन हुन्छ।
सुबोध दाइ : (सान्त्वनासहित) हो बच्चाहरू। विद्रोह भन्नाले हिँसा होइन। सत्य बोल्ने, अधिकार माग्ने, मिलेर उभिने।
बालबालिका १ : (हिच्किचाउँदै) तर हामी साना छौं नि दाइ। हाम्रो कुरा कसले सुन्ने होलान् त?
सुबोध दाइ : (उत्साहपूर्वक) सानो उमेर भए पनि सत्य बोल्नेको आवाज ठूलो हुन्छ। जब धेरै आवाज एकै हुन्छन्, शक्तिशाली साहु पनि काँप्छ।
(नवीन उभिन्छ, सबैको नजर उसमाथि।)
नवीन : हाम्रो योजना यो हो-
१. भोलि बिहान हामी सबै विद्यालय अगाडि जम्मा हुन्छौं।
२. हामी किताब, कापी ल्याउन माग गर्छौं।
३. “बालश्रम बन्द गर, पढाइ हाम्रो अधिकार” भनेर नारा लगाउँछौं।
दीक्षा : (जोड्दै) अनि हामी अन्धविश्वासको जाल तोड्छौं। भगवान रिसाउँछन् भनेर होइन, मानिसले नै परिवर्तन गर्छ भनेर घोषणा गर्छौं। कमल : (अलि साहस बटुलेर) ठीक छ, म पनि साथ दिन्छु। अब म साहुको घरको दास मात्र बन्न सक्दिन।बालबालिका २ : हामी पनि साथ दिन्छौं!
बालबालिका ३ : हामी पनि!
(सामूहिक उत्साह बढ्छ। सुबोध दाइ बीचमा उभिएर गीत सुरु गर्छन्।)
सुबोध दाइ/सबै बालबालिका (गीत) :
“हामी उठ्छौं, हामी बोल्छौं,
सत्य र अधिकारमा ढल्दैनौं।
गरिबी, अन्धविश्वास तोड्छौं,
ज्ञानको उज्यालो फैलाउँछौं।”
(गीतपछि सबैले हात मिलाउँछन्, गोलो घेरामा उभिन्छन्।)
नवीन : (दर्शक तिर फर्केर) साथीहरू, यो हाम्रो सपना मात्र होइन, हाम्रो भविष्य हो। हामी विद्रोह गर्नेछौं!(ध्वनि : ढोल र मादल तेज हुन्छ, बालबालिका जोशसहित मञ्चबाट निस्कन्छन्।)
खण्ड पाँच: विद्रोह – सामूहिक प्रदर्शन र द्वन्द्व
(मञ्च : बिहान सबेरै। गाउँको चौतारो। विद्यालयको अगाडि झण्डा फहराइरहेको देखिन्छ तर ढोकामा ताला। बालबालिका हातमा लाठि, काठको पाटी, पातमा लेखिएका नाराहरू बोकेर प्रवेश गर्छन्। सुबोध दाइ अगाडि।)
नवीन : (उच्च स्वरमा) साथीहरू, आजदेखि हामी मौन रहने छैनौं। हामी चिच्याउँछौं- शिक्षा हाम्रो अधिकार हो!
दीक्षा : (नारासहित) “बालश्रम बन्द गर! पढाइ हाम्रो अधिकार!”
सबै बालबालिका (सामूहिक स्वरमा) :
“बालश्रम बन्द गर! पढाइ हाम्रो अधिकार!”
“अन्धविश्वास हटाऊ! विद्यालय खोलौं!”
(साहु र बाबा प्रवेश गर्छन्। साहु रिसले तातेका छन्।)
साहु : (कर्कश स्वरमा) ओइ बालकहरू! यो के हल्ला हो? गाउँको शान्ति भंग गर्छौ? काम गर्नुपर्ने बेला नाराबाजी?बुढा बाबा : (हात उठाउँदै) हे भगवान! पाप भयो! साना छोराछोरीले ठूलो मान्छेसंग मुख लाग्नु हुदैन। यस्तो विद्रोहले अनर्थ ल्याउँछ।
नवीन : (निर्भीक स्वरमा) अनर्थ होइन, बाबा- यो नयाँ अर्थ हो। हामी दास होइनौं, हामी विद्यार्थी हौं!दीक्षा : (साहुलाई हेर्दै) साहुजी, हामीलाई अब दास बनाउन सक्दैनौ। हामी पढ्छौं, भविष्य निर्माण गर्छौं।साहु : (रिसाउँदै) चुप! धेरै बोल्यौ भने तिमीहरूका बुबा-आमालाई ऋणमा जेल हालिदिन्छु।
कमल : (पहिलोपटक निर्भीक स्वरमा) होइन साहुजी! हामी डराउँदैनौं। हाम्रो परिवारलाई धम्क्याएर अब तपाईंले शासन गर्न सक्नुहुन्न।
(बालबालिका सामूहिक रूपमा साहुको वरिपरि नाराबाजी गर्छन्।)
सबै बालबालिका :
“शोषण बन्द गर! पढ्ने अधिकार हनन नगर!”
“अन्धविश्वास होइन, ज्ञान चाहिन्छ!”
(साहु र बाबा चकित हुन्छन्। गाउँका केही आमाबाबु पनि दृश्यमा आउँछन्। सुरुमा अलमल, तर बालबालिकाको साहस देखेर उनीहरू भावुक हुन्छन्।)
एक आमाले : (आँखा रसाउँदै) हजुर, हाम्रा छोराछोरीले सही भनेका छन्। हामीले डरले चुप लागेका थियौं, तर अब बुझौं चुप लाग्दैनौं।
अर्का बाबाले : हो, अब त हामी पनि छोराछोरीसँगै छौं। विद्यालय खोल्नैपर्छ!
(सुबोध दाइ अगाडि बढ्छन्।)
सुबोध दाइ : (गर्जन स्वरमा) सुन्नुहोस् साहु र बाबा-
श्रमलाई सम्मान गरौं, तर शिक्षा बिना भविष्य अन्धकार हुन्छ।
बालश्रम अपराध हो।
अन्धविश्वास गुलामी हो।
अब यो गाउँमा बालबालिका पढ्छन्, यही घोषणा हो!
(बालबालिका, आमाबाबु र सुबोध दाइ एकै स्वरमा चिच्याउँछन्।)
सबै :
“विद्रोह! विद्रोह! विद्रोह!”
(ध्वनि : मादल, ढोलक, ताली। वातावरण उत्कर्षमा। साहु र बुढा बाबा मौन, पछाडि हट्छन्। बालबालिका जोशमा अगाडि।)

{समाप्त}